نویسندگان: حسین دباغ (پژوهشگر، مرکز مطالعات اجتماعی-حقوقی، دانشکده حقوق، دانشگاه آکسفورد و دپارتمان فلسفه، دانشگاه ردینگ، انگلستان) و سروش دباغ (پژوهشگر پسادکتری، دپارتمان مطالعات تاریخی، دانشگاه تورنتو، کانادا)
عنوان اصلی: Ontological Nominalism and Analytic Philosophy: On the Possibility of Philosophizing whilst Dispensing with Universals
منبع: Philosophy Study, February 2015, Vol. 5, No. 2, pp. 93–99
چکیده
اکثر شارحان واژه «فلسفه جدید» را برای دوران پس از دکارت به کار می‌برند—دورانی از رشد بی‌سابقه علوم جدید و به ویژه علوم تجربی. حتی اگر فرض کنیم منازعه میان عقل‌گرایان و تجربه‌گرایان در این دوره هیچ دستاورد دیگری نداشته، حداقل این فایده را داشت که «تجربه» را به ستون مهمی برای کسب معرفت در فلسفه بعدی تبدیل کرد. همین «تجربه‌گرایی» (مبتنی بر تجربه بودن) بود که دیدگاه «ذات‌گرایانه» ارسطویی را کنار زد و «نام‌گرایی» را جایگزین آن ساخت. این مقاله با توصیف تکوین و پیدایش دیدگاه «نام‌گرایانه-تجربی» در فلسفه تحلیلی به عنوان یکی از شاخه‌های علوم انسانی، می‌کوشد این ادعا را پیش ببرد که تفکر فلسفی در غیاب «تفکر واقع‌گرایانه درباره کلیات» همچنان به شکوفایی خود ادامه می‌دهد و ورزیدن فلسفه بنیاداً متکی بر کلیات نیست.
کلیدواژه‌ها: نام‌گرایی وجودشناختی، نام‌گرایی مفهومی، ذات‌گرایی.
مقدمه: پیشینه تاریخی
اکثر مورخان علم بر این باورند که پیدایش علوم تجربی جدید نقطه آغاز رنسانس بود؛ علوم در ابتدا در اروپای سده‌های شانزدهم و هفدهم میلادی پا به عرصه وجود گذاشتند و اکنون—به تعبیر مارکس—جهانی به تصویر خود آفریده‌اند. از نظر تاریخی، دانشمندان بزرگی چون گالیله، نیوتن و بویل بنیان‌گذاران این پدیده در غرب بودند. در واقع، نخست علوم مبتنی بر تجربه دچار تحول و دگرگونی شدند و سپس، علوم غیرتجربی به دلیل پرسش‌های جدیدی که توسط دانشمندان تجربی مطرح شده بود، تحول یافتند. اگر لا Leibnitz (لاینیتس) و کانت در تلاش‌های فلسفی خود می‌کوشیدند مباحث گذشته درباره مفهوم زمان را به سطحی بالاتر ارتقا دهند و تبیین جدید و رضایت‌بخشی از زمان ارائه کنند، به دلیل تحولاتی بود که در این زمینه در فیزیک تحت تأثیر نیوتن رخ داده بود. برای نمونه، دیدگاه خطی به زمان که در فلسفه کانتی مطرح شد، بسیار الهام‌گرفته از فیزیک نیوتنی بود. علوم جدید فیلسوفان را با مسائلی از این دست مواجه ساختند و آنان را واداشتند تا از نو به تفکر و نظریه‌پردازی بپردازند.1 علوم تجربی جدید همچنین پرسش‌های تازه‌ای پیش روی بزرگان علوم انسانی مانند دکارت، لاک و هیوم قرار دادند. آنان در موقعیتی قرار گرفتند که ناگزیر بودند مدام با این مسائل دست‌وپنجه نرم کنند و تمام تلاش خود را به کار بندند تا بنای فلسفی و سیستم معرفتی خود را به‌گونه‌ای بسازند که به مسائل نوظهور پاسخ دهد؛2 مسائلی که باعث شد آنان از متافیزیک (به معنای سنتی کلمه) روی برگردانند و آنان را سوق داد تا به جای جهان متافیزیکی، با نگاهی به جهان مادی به حل مسائل فلسفی نوظهور بپردازند. بدیهی است که این تغییر چشمگیر در دیدگاه، یکی از پیامدهای مهم پیدایش علوم جدید در غرب است.
به عنوان نمونه‌ای دیگر از تأثیر سایر حوزه‌های دانش بر فلسفه، می‌توان به انقلابی اشاره کرد که در اواخر سده نوزدهم در عرصه فلسفه رخ داد و به پیدایش فلسفه تحلیلی انجامید. مورخان و شارحان تاکنون فرضیه‌های گوناگونی درباره تکوین و پیدایش فلسفه تحلیلی مطرح کرده‌اند. برای نمونه، انتونی کنی بر این باور است که می‌توان آغاز فلسفه تحلیلی را سال ۱۸۸۴ دانست، یعنی زمانی که نظریه اصل زمینه (Context Principle) در کتاب بنیادهای حساب توسط فرگه مطرح شد.3 در عین حال، هنگامی که سخن از ریشه‌یابی فلسفه تحلیلی است، حلقه وین نیز سهم شایسته‌ای از توجه را به خود اختصاص می‌دهد. صعود و افول حلقه وین را می‌توان در فاصله میان جنگ جهانی اول و دوم تاریخ‌گذاری کرد. اگرچه نمی‌توان گفت ادعاهای اعضای حلقه وین عمدتاً ذیل پرچم فلسفه تحلیلی قرار می‌گرفت، اما بیشتر آثاری که در طول تاریخ فلسفه تحلیلی به نقد متافیزیک و تفکر متافیزیکی اختصاص یافته‌اند، با حلقه وین پیوند خورده‌اند.
هانس گلاک رویکرد ضدمتافیزیکی حلقه وین را به سه آموزه مهم آنان ردگیری می‌کند: نخست، ابزارهایی که منطق جدید فرگه و راسل برای تحلیل فلسفی فراهم ساخت؛ دوم، آموزه موجود در رساله ویتگنشتاین مبنی بر اینکه گزاره هم‌گویی (توتولوژی) ضرورت خود را به همراه دارد، به عبارت دیگر اصولا هیچ ضرورت غیرتوتولوژیکی وجود ندارد؛ و در نهایت، نظریه تحقیق‌پذیری معنا که منازعات و بحث‌های فراوانی را برانگیخت.4 علاوه بر این، می‌توان فرض کرد که نقد و نفی متافیزیک و تفکر متافیزیکی که در دستور کار حلقه وین قرار داشت، با نقد آنان بر واقع‌گرایی درباره کلیات درهم‌تنیده است. باید دیدگاه پاتنام را به یاد داشته باشیم که فیلسوفان تحلیلی تنها در روزهای نخستین پس از تولد فلسفه تحلیلی (مربوط به سال‌های حلقه وین) تمایل به ترویج رویکرد ضدمتافیزیکی داشتند. این رویکرد به تدریج با افول حلقه وین شکل دیگری به خود گرفت.
به نظر می‌رسد همه مدافعان اولیه فلسفه تحلیلی لزوماً دغدغه نقد متافیزیک نداشتند. برای نمونه، فرگه در مقاله خود با عنوان «اندیشه»، به منظور دفاع از عینی بودن معنا، قلمرویی را فرض می‌کند که اندیشه‌ها در آن جای دارند. فرض چنین قلمرویی نوعی تفکر متافیزیکی است. از سوی دیگر، حداقل برای مدتی، فرگه به نظریه زواید صدق (Redundancy Theory of Truth) اعتقاد داشت که در میان نظریه‌های صدق، صریحاً صبغه ضدمتافیزیکی دارد. شاید منصفانه باشد که بگوییم رابطه فرگه با متافیزیک در طول سال‌های فعالیت فلسفی‌اش مبهم است.
ما همچنین می‌توانیم رویکرد ضدمتافیزیکی بدیلی را در آثار کواین بیابیم. او در نوشته‌های خود (در سال ۱۹۶۹) از نوعی «معرفت‌شناسی طبیعی‌شده» دفاع می‌کند، به این معنا که بحث درباره زبان و معنا به تنهایی مشکلات ما را حل نخواهد کرد؛ فلسفه و معرفت‌شناسی پیوند آشکاری با علوم طبیعی دارند و معرفت‌شناسی بنیاداً بخشی از روان‌شناسی است. بنابراین می‌توانیم آن را بخشی از علوم طبیعی بدانیم. به علاوه، در سیستم معرفتی کواین، پرسش از پدیده‌ها و جایگاه آن‌ها در جهان (به معنای متافیزیکی) از نظر فلسفی اهمیت قابل توجهی دارد.5
به علاوه، هانس گلاک در کتاب فلسفه تحلیلی چیست می‌کوشد ریشه‌های غیرانگلیسی-آمریکایی (اتریشی-آلمانی) فلسفه تحلیلی را به تفصیل به بحث بگذارد. او بر این باور است که فلسفه تحلیلی نه کاملاً انگلیسی-آمریکایی است و نه کاملاً غیرانگلیسی-آمریکایی. هم فیلسوفان اتریشی-آلمانی‌تبار مانند کارناپ، فرگه، ویتگنشتاین، شلیک، پوپر و غیره، و هم فیلسوفان انگلیسی-آمریکایی‌تبار مانند راسل، مور، کواین، مک‌داول و غیره نقش مهمی در پیدایش آن ایفا می‌کنند. درست است که بیشتر فیلسوفان تحلیلی علاقه‌ای به فلسفه قاره‌ای و به‌ویژه ایده گزاره‌های تالیفی پیشینی ندارند و بر این اساس مسیری متفاوت از فلسفه قاره‌ای را برمی‌گزینند، اما از آنجا که فلسفه را یک دانش درجه دوم (Second order discipline) می‌دانند، با فیلسوفان قاره‌ای مانند کانت همگام هستند.
همان‌طور که گفتیم، بنیان‌گذاران این مکتب فلسفی—که عمدتاً اهل کمبریج هستند—عبارتند از مور، راسل، فرگه و ویتگنشتاین. آنان بر این باورند که مشکلی که فیلسوفان باید با آن دست‌وپنجه نرم کنند، عدم شفافیت و دقیق نبودن در کاربرد زبان است؛ زبانی که مهم‌ترین ابزار برای انتقال معنا و تبادل آموزه‌های فلسفی است. برای این گروه از فیلسوفان، زبان علوم متعارف (یعنی زبانی که دانشمندان حوزه‌های مختلف تجربی مانند زیست‌شناسی، فیزیک، شیمی و غیره برای صورت‌بندی داده‌های خود به کار می‌برند) ابزاری نمونه برای انتقال دانش است، زیرا عاری از ابهام است و می‌تواند معنا را با حداکثر دقت منتقل کند. به همین ترتیب، آنان می‌کوشند زبان فلسفی شفاف و صریحی ارائه دهند که بتواند برای بیان گزاره‌های فلسفی بی‌ابهام به کار رود. تمایزی که راسل میان صورت منطقی و صورت دستوری گزاره‌ها قائل می‌شود، نظریه تصویری معنا نزد ویتگنشتاین و تلاش او برای پاک‌سازی زبان از ابهام، و اصل تحقیق‌پذیری حلقه وین، همگی باید در این پرتو فهمیده شوند.6
اکنون این پرسش مطرح می‌شود: چرا اندیشمندان دیدگاه علمی-تجربی به هستی را برمی‌گزینند؟ از نظر معرفت‌شناختی، عناصر و پیش‌فرض‌های ضروری که زیربنای این دیدگاه به هستی هستند چیستند؟ به تعبیر کانت، شرایط امکان چنین دیدگاهی چیست؟ چه فرض‌های بنیادینی باید تغییر کنند تا دیدگاه علمی به هستی امکان‌پذیر شود؟
ذات‌گرایی در برابر نام‌گرایی
پرسش‌های فوق نیازمند مطالعات گوناگون جامعه‌شناختی، انسان‌شناختی، تاریخی، روان‌شناختی و غیره است. به عبارت دیگر، در اینجا با یک مسئله چندبعدی مواجهیم و تحلیل تک‌عاملی مناسب به نظر نمی‌رسد. این امر نیازمند تلاش‌های دسته‌جمعی اندیشمندان در حوزه‌های مختلف علوم انسانی است که بتوانند مسئله را از ابعاد متعدد بررسی کنند. این مقاله به جنبه فلسفی و معرفت‌شناختی می‌پردازد، از آن رو که یک عامل مهم و تأثیرگذار است.
در پاسخ به پرسش‌های یادشده، می‌توان با حداکثر اختصار گفت که هسته مرکزی دیدگاه غیرعلمی و غیرتجربی به هستی و طبیعت، ذات‌گرایی است، و هسته مرکزی دیدگاه علمی و تجربی به جهان، نام‌گرایی و نفی ذات‌گرایی است. از این رو، شاید مفید باشد که با بیان چند نکته درباره این دو دیدگاه آغاز کنیم.
ذات‌گرایی به عنوان یک دیدگاه فلسفی، از دو منظر قابل بحث است: یک منظر به ذات‌گرایی مفهومی مربوط می‌شود و منظر دیگر به ذات‌گرایی وجودشناختی. ذات‌گرایی وجودشناختی به این معناست که می‌توانیم فرض کنیم کلیات در جهان وجود دارند. اما ذات‌گرایی مفهومی به این معناست که واژه‌هایی مانند «آب» یا «درخت» که در زبان روزمره به کار می‌روند، دلالت بر مصادیق جزئی متعدد در جهان خارج دارند و به آن‌ها ارجاع می‌دهند. آنچه ما در این مقاله با آن سر و کار داریم ذات‌گرایی وجودشناختی است که نخستین بار توسط متفکرانی چون افلاطون و ارسطو—البته با خوانش‌های متفاوت—مطرح شد. این نظریه مدعی است که هر موجودی که در این جهان وجود دارد، از ویژگی‌های تغییرناپذیر و اوصاف تخلف‌ناپذیری تشکیل شده است که قابل درک و شمارش هستند. برای نمونه، هنگامی که یک کاربر زبان واژه «انسان» را به کار می‌برد و می‌خواهد معنایی را منتقل کند، طبق دیدگاه ذات‌گرایانه کلاسیک، به ویژگی یا ویژگی‌هایی ارجاع می‌دهد که همه انسان‌ها در آن شریکند. با در نظر گرفتن این اوصاف و ویژگی‌های تخلف‌ناپذیر است که واژه‌های کاربر زبان معنا پیدا می‌کنند. این روش تعیین معنا را می‌توان تعریف به جنس و فصل نامید (به این معنا که طبق منطق ارسطویی، انسان به عنوان حیوان ناطق تعریف می‌شود، که در آن حیوان جنس و ناطق فصل یا ویژگی ممیز آن است). این نکته هم درباره مفاهیم طبیعی صادق است، مانند درخت، کوه، جنگل، آب و غیره، و هم درباره مفاهیمی که ساخته‌های اجتماعی هستند، مانند دولت، جنگ و دمکراسی.
یک فیلسوف ذات‌گرا در ساحت وجودشناسی معتقد است که همه موجودات دارای ذاتی با مؤلفه‌های قابل تعریف هستند. در ساحت معرفت‌شناسی، فیلسوف ذات‌گرا معتقد است که این ذات و اوصاف تخلف‌ناپذیر قابل شناخت هستند. به عبارت دیگر، فیلسوفان ذات‌گرا بر این باورند که سخن گفتن از ذات و اوصاف یک موجود، متوقف بر تجربه نیست. در واقع، رجوع به جهان خارج و تجربه در کشف اوصاف و ویژگی‌های ذات یک موجود دخالتی ندارد. بلکه ذات یک موجود را می‌توان به نحو پیشینی (A priori) و پیش از هرگونه تجربه‌ای تعریف کرد. اوصاف آن (از منظر وجودشناختی) قابل درک است و (از منظر معرفت‌شناختی) شناختنی می‌شود.
با در نظر داشتن توضیح فوق، باید یادآوری کرد که در نیمه دوم سده بیستم، متفکرانی مانند کریپکی کوشیدند ذات‌گرایی را احیا کنند. کریپکی در کتاب نام‌گذاری و ضرورت از نوعی ذات‌گرایی سخن می‌گوید که در وهله اول و بنیاداً مفهومی است. به عبارت دیگر، پایبندی به ذات‌گرایی مفهومی بدان‌گونه که کریپکی تبیین می‌کند، مستلزم پذیرش ذات‌گرایی وجودشناختی نیست. به علاوه، در حال حاضر فیلسوفان تحلیلی مانند آرمسترانگ وجود دارند که به وجود کلیات به معنای وجودشناختی معتقدند.7
پس از مرور ویژگی‌های دیدگاه ذات‌گرایانه، به دیدگاه نام‌گرایانه می‌پردازیم.8 حداقل دو نوع نام‌گرایی وجود دارد: یکی ناظر به نفی موجودات انتزاعی است و دیگری ناظر به نفی کلیات. نکته‌ای که در اینجا شایسته یادآوری است این است که هر دو نوع نام‌گرایی، دیدگاه‌های ضدواقع‌گرایانه محسوب می‌شوند، به این معنا که نام‌گرایی در برابر دیدگاه واقع‌گرایانه افلاطونی قرار می‌گیرد.
دقیقاً مانند دیدگاه فلسفی ذات‌گرایانه، دیدگاه نام‌گرایانه نیز دارای دو شاخه است: نام‌گرایی مفهومی و نام‌گرایی وجودشناختی. نام‌گرایی وجودشناختی به این معناست که کلیات در جهان خارج وجود ندارند. در نام‌گرایی مفهومی، ایده این است که واژه‌هایی که در زبان به کار می‌بریم چیزی جز نام نیستند. بدین ترتیب، نام‌گرایی مفهومی در برابر ذات‌گرایی مفهومی قرار می‌گیرد که معتقد است واژه‌های زبان، مفاهیم کلی هستند که دلالت بر مصادیق خود در جهان خارج دارند.
نام‌گرایی مورد نظر ما در این مقاله، نام‌گرایی وجودشناختی است. این دیدگاه از مبانی وجودشناختی و معرفت‌شناختی متفاوتی نسبت به دیدگاه ذات‌گرایانه استفاده می‌کند. یک نام‌گرای وجودشناختی مانند هیوم یا بارکلی9 به ایده ذات به معنای ارسطویی و دیدگاه ذات‌گرایانه به هستی اعتقاد ندارد: ذاتی که دارای اوصافی باشد که بتوان پیش از تجربه تعریف و تعیین کرد (وجودشناختی) و اصولاً بتواند متعلق معرفت ما قرار گیرد (معرفت‌شناختی). در واقع، نام‌گرایی به جای فرض یک ذات تخلف‌ناپذیر ارسطویی به عنوان یک پیش‌فرض وجودشناختی، از اوصاف تجربی و تخلف‌پذیر سخن می‌گوید.
در واقع، اگر کسی در ساحت وجودشناسی از ذاتی سخن بگوید که پیشینی و قبل از تجربه قابل تعریف است، نیازی ندارد برای شناخت آن ذات فرضی به جهان خارج و تجربه رجوع کند؛ او می‌تواند پیش از هر تجربه‌ای درباره اوصاف آن ذات سخن بگوید و آن را بشناسد. اما اگر کسی به جای ذات، فهرستی از اوصاف و ویژگی‌های یک مفهوم را به عنوان پیش‌فرض وجودشناختی خود قرار دهد که اصولاً امکان افزایش یا کاهش دارد، در واقع پذیرفته است که این فهرست موقتی است و شمارش اوصاف و ویژگی‌ها باید به یک فرایند تجربی گشوده و پایان‌ناپذیر واگذار شود. به عبارت دیگر، فرض چنین فهرستی از اوصاف به منزله اتخاذ یک فرض وجودشناختی حداقل‌گرایانه (Minimalist) است که پایه و اساس تلاش‌ها برای کسب معرفت را تشکیل می‌دهد. یک نام‌گرا بر این باور است که مفهوم «درخت» برای نمونه می‌تواند شامل اوصاف گوناگونی باشد که به تدریج در طول مطالعاتی که نیازمند رجوع به جهان خارج و تجربه است، کشف شوند.
از سوی دیگر، یک نام‌گرای مفهومی مانند ویتگنشتاین در کتاب تحقیقات فلسفی، مفهوم «بازی» را با مطرح کردن ایده شباهت‌های خانوادگی تبیین می‌کند. او بر این باور است که بازی‌های مختلف به ویژگی‌های متفاوتی در جهان خارج ارجاع می‌دهند. این بدان معناست که از نظر مفهومی، «بازی» فاقد ذات است. در واقع، شباهت‌هایی میان بازی‌های مختلف وجود دارد که همانند شباهت‌های میان اعضای یک خانواده است (شباهت میان چشم، مژه، ابرو یا دهان پدر و مادر با فرزندانشان) که تنها با رجوع به جهان خارج قابل کشف است. برای نمونه، بازی‌هایی چون فوتبال، اسنوکر، شطرنج، بسکتبال، والیبال، تنیس و بوکس را در نظر بگیرید. ویژگی داشتن توپ در فوتبال، والیبال، بسکتبال و تنیس دیده می‌شود، در حالی که در بوکس و شطرنج توپی در کار نیست. یا ویژگی وجود تور را در نظر بگیرید: تنیس و والیبال نیازمند تور هستند، در حالی که در اسنوکر، کریکت و فوتبال آمریکایی توری وجود ندارد. همان‌طور که می‌بینیم، هیچ صفت مشترکی در همه بازی‌های یادشده وجود ندارد. با این حال، شهودهای زبانی ما حکم می‌کنند که به کار بردن واژه «بازی» برای همه مصادیق یادشده و انتقال معنا با آن كاملاً پذیرفتنی است. به عبارت دیگر، هیچ کاربر زبانی در اطلاق واژه «بازی» به بدمینتون، اسنوکر و غیره تردیدی به خود راه نمی‌دهد.
ممکن است کسی به عنوان اشکال بگوید که برد و باخت ویژگی مشترک بازی‌های فوق است. اما حالت کودک خردسالی را مجسم کنید که روی تاب بازی تاب می‌خورد. شهود زبانی ما این پدیده را نوعی بازی می‌داند. این در حالی است که در این بازی نه توپی در کار است و نه برد و باختی. بنابراین اگر بخواهیم از صفت مشترکی سخن بگوییم که در همه بازی‌های یادشده وجود داشته باشد، به نظر می‌رسد چنین صفتی وجود ندارد. از این رو برای ویتگنشتاین در مقام یک نام‌گرای مفهومی، دیدن شباهت‌ها نقشی جایگزین‌ناپذیر در تبیین تکوین معنای مفاهیم ایفا می‌کند.10 در واقع، از آنجا که تکوین معنای مفاهیم را نمی‌توان به نحو پیشینی و غیرتجربی صورت‌بندی کرد، ناگزیر باید از طریق نگاه کردن به شباهت‌ها و تفاوت‌ها برای رسیدن به معنای واژه‌هایی چون «بازی»، از تجربه کمک گرفت.11
به طور خلاصه می‌توان گفت که نام‌گرایی وجودشناختی مستلزم نفی این فرض است که اشیاء و پدیده‌ها دارای ذات هستند. در عوض، رویکردی تجربی-پسینی (Empirical-posteriori) را اتخاذ می‌کند تا ویژگی‌های مختلف یک پدیده را اندک اندک و گام به گام کشف کند، بدون آنکه هرگز ادعای شناخت کامل آن را داشته باشد (از نظر معرفت‌شناختی).
در غرب، با پیدایش رنسانس و انقلاب علمی، رویکرد نام‌گرایانه-تجربی جایگزین رویکرد ذات‌گرایانه-غیرتجربی شد.12 این پیش‌فرض غیرتجربی به ستون اصلی جهان‌بینی علمی و تجربه‌گرایانه تبدیل شد. در یک جهان ممکن—به تعبیر کانتی—که در آن دیدگاه ذات‌گرایانه-غیرتجربی پیش‌فرض متافیزیکی اندیشمندان باشد، علم تجربی بدان صورتی که در غرب پدید آمد، نمی‌توانست پا به عرصه وجود بگذارد. در غرب، اندیشمندان نخست پیش‌فرض‌های نام‌گرایانه-تجربی را پذیرفتند و سپس به کشف هستی و تولید علم تجربی پرداختند.
تفکر ذات‌گرایانه-غیرتجربی همه چیز را از پیش تعیین‌شده می‌داند. بنابراین در این طرز نگاه به هستی، فرض اینکه هر پدیده‌ای دارای ذات و ماهیتی است غلبه دارد. برای شناخت یک پدیده، کافی است ذات و ماهیت آن را درک کنیم. اما در طرز تفکر نام‌گرایانه-تجربی، ماهیت و ذاتی وجود ندارد. در ساحت دانش، فرض فروتنانه همیشگی این است که ما در پژوهش‌های خود تنها بخشی از دانش را درباره یک پدیده به دست می‌آوریم، نه دانش کامل را. و این فرایند کسب دانش همواره گشوده و پایان‌ناپذیر است. به تعبیر فیلسوفان مسلمان، خودِ فعل غایت و هدف فعل است و حد نهایی وجود ندارد. پیش‌فرض‌های ذات‌گرایانه-غیرتجربی راه را بر رسمیت شناختن جهان خارج و تجربه جهان خارج می‌بندند. در آن تفکر، درها و پنجره‌های فلسفه به روی روش تجربی بسته است، زیرا همه چیز پیش از تجربه روشن، قطعی و قابل درک است. در چنین جهان ممکنی، علم تجربی پدید نخواهد آمد.
ملاحظات پایانی
بر اساس آنچه در بالا گفته شد می‌توان نتیجه گرفت که از نظر تاریخی، نام‌گرایی وجودشناختی زمینه را برای پیدایش فلسفه تحلیلی در غرب هموار کرده و پیش‌شرط آن بوده است. پیوند وثیقی که فلسفه با حوزه‌های گوناگون علوم، از جمله علوم انسانی تجربی و غیرتجربی پیدا می‌کند فایده‌مند است—اگر به هیچ دلیل دیگری نباشد—حداقل از این رو که مسائل جدیدی برای فلسفه خلق می‌کند. در واقع بخش عظیمی از آن تحول را می‌توان به اتخاذ دیدگاه و پیش‌فرض‌های تجربی-غیرذات‌گرایانه نسبت داد. این تصورات که «تفکر بشری بنیاداً بر وجود کلیات استوار است»، «بدون کلیات، تفکر به هیچ وجه نمی‌تواند منظم و منسجم باشد»، و «با نفی کلیات در غرب، فلسفه شکوفای گذشته آن رو به افول نهاده است»، بر اساس آنچه در این مقاله گفته شد درست به نظر نمی‌رسند؛ زیرا نگاهی به پیدایش فلسفه تحلیلی و پیشگامان آن، یعنی تجربه‌گرایان کلاسیک مانند لاک، بارکلی، هیوم و غیره، به ما اجازه می‌دهد نتیجه بگیریم شاخه جدیدی در فلسفه غرب پدید آمده که نشان می‌دهد فلسفه همچنان پویا و شکوفاست.13 همچنین می‌توان ادعا کرد که حداقل برخی از فیلسوفان ذیل این شاخه فلسفی، پروژه فلسفی خود را با کنار نهادن کلیات پیش برده‌اند. این امر ما را به این باور می‌رساند که این ادعا که تفکر بنیاداً متوقف بر فرض کلیات است، موجه نیست.
در نهایت، به منظور بومی‌سازی شاخه‌ای از فلسفه غرب که به فلسفه تحلیلی معروف است، اهمیت دارد که این ایده تثبیت، تدریس و تبیین شود که این شاخه از فلسفه دارای عقبه‌ای نام‌گرایانه-تجربی است. این ایده به پرورش فهم بهتری از مبانی و لوازم پیدایش فلسفه تحلیلی کمک خواهد کرد.
منابع و مراجع
- Abelard, P. (1959). “Logic for Beginners.” Ed. R. McKeon. Selections from Medieval Philosophers. New York: Scribners, pp. 202-258.
- Armstrong, D. M. (1991). What is a Law of Nature. Cambridge: Press Syndicate of the University of Cambridge.
- Berkeley, G. (1710/1965). “A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge.” Ed. C. Turbayne. Principles, Dialogues, and Correspondence. New York: Bobbs-Merrill.
- Brown, J. R. (1991). The Laboratory of the Mind. London: Routledge.
- Burtt, A. (2003). The Metaphysical Foundations of the Modern Science. Mineola: Dover Publications Inc.
- Carnap, R. (1934). Logische Syntax der Sprache (The Logical Syntax of Language). Trans. A. Smeaton. Patterson: Littlefield & Adams.
- Cassirer, E. (2009). The Philosophy of the Enlightenment. Princeton: Princeton University Press.
- Dummett, M. (1993). Origins of Analytic Philosophy. Cambridge: Harvard University Press.
- Dunn, J. (1998). The Enlightenment. San Diego: Lucent Books.
- Fogelin, R. (1996). “Wittgenstein’s Critique of Philosophy.” Eds. Sluga, H. and Stern D. The Cambridge Companion to Wittgenstein. Cambridge: Cambridge University Press.
- Gillies, D. (1993). Philosophy of Science in the 20th Century. Oxford & Cambridge: Blackwell Publishers.
- Glock, H. (2008). What is Analytic Philosophy?. Cambridge: Cambridge University Press.
- Hobbes, T. (1651/1962). Leviathan. Ed. M. Oakeshott and R. Peters. New York: Collier.
- Stanford Encyclopedia of Philosophy. Nominalism in Metaphysics. Available at: http://plato.stanford.edu/entries/nominalism-metaphysics/.
- Locke, J. (1689). An Essay Concerning Human Understanding. Collated and annotated by A. C. Fraser. Oxford: Oxford University Press.
- Luntley, M. (2003). Wittgenstein: Meaning and Judgment. Oxford: Blackwell.
- Quine, W. V. (1969). Ontological Relativity and Other Essays. New York: Columbia University Press.
- Wittgenstein, L. (1953). Philosophical Investigations. Trans. G. E. M. Anscombe. London: Macmillan.
یادداشت‌ها
برای مطالعه بیشتر درباره خدمات نیوتن به فلسفه، ن.ک: Arthur Burtt, The Metaphysical Foundations of the Modern Science, Chapter 7. ↩︎
برای فهم دقیق‌تر این ادعا که نظریه لاک درباره معرفت به نوعی تحت تأثیر تحول در علم بوده است، ن.ک: Locke, J. (1689), An Essay Concerning Human Understanding, collated and annotated by A. C. Fraser (Book 4, 452-3). ↩︎
Glock, H. (2008), What is Analytic Philosophy?, p. 123. ↩︎
همان، ص ۱۱۷-۱۱۸. ↩︎
Quine, W. V. (1969), “Epistemology Naturalized,” in his Ontological Relativity and Other Essays, p. 75. ↩︎
این مقاله به توضیح تفصیلی ادعاهای مطرح‌شده توسط فیلسوفان تحلیلی اختصاص ندارد. برای فهم ادعای فلسفه تحلیلی درباره علم جدید (اعم از تجربی یا غیرتجربی) و نسبت آن با فلسفه، ن.ک: Donald Gillies, Philosophy of Science in the 20th Century; Carnap R. (1934), Logische Syntax der Sprache (The Logical Syntax of Language), trans. A. Smeaton; and Dummett, M. (1993), Origins of Analytic Philosophy. ↩︎
به نظر نمی‌رسد اندیشمندانی که به ذات‌گرایی وجودشناختی معتقدند در میان فیلسوفان تحلیلی در اکثریت باشند. برای مطالعه بیشتر درباره ذات‌گرایی مفهومی، ن.ک: Saul Kripke, Naming and Necessity. همچنین ن.ک: Armstrong, D. M., What is a Law of Nature, pp. 77-85. ↩︎
ن.ک: http://plato.stanford.edu/entries/nominalism-metaphysics/. این مقاله به بررسی تفصیلی و تاریخی پیدایش نام‌گرایی اختصاص ندارد. اما به منظور روشن‌تر شدن محل نزاع، شاید مفید باشد توضیح دهیم که دیدگاه افلاطونی از نوعی چارچوب وجودشناختی برای اشیاء (کلیات) دفاع می‌کند. این اشیاء، مانند انواع، روابط و حالات ممکن، چیزهایی هستند که به هیچ وجه قابل تقلیل به اشیاء دیگر نیستند. در مقابل، دیدگاه نام‌گرایانه وجود این کلیات را نفی می‌کند و می‌کوشد نشان دهد بحث درباره کلیات قابل تقلیل به بحث درباره امور جزئی است. در برهه‌های مختلف زمانی، مسائل گوناگونی آتش نزاع میان نام‌گرایان و افلاطون‌گرایان را شعله‌ور ساخته است. برای نمونه، در قرون وسطی، نام‌گرایانی چون آبلار و اوکام به شدت بر این باور بودند که هر آنچه وجود دارد صرفاً جزئی است. آنان استدلال می‌کردند که سخن گفتن از کلیات مانند سخن گفتن از تعابیر زبانی است. به همین دلیل کوشیدند دیدگاه‌های مربوط به معنا را با ارجاع به کلیات تثبیت کنند. در سده‌های هجدهم و نوزدهم، از یک سو لاک بر این باور بود که بازنمایی‌ها دارای محتواهای جزئی هستند و کلیات را به عنوان ایده‌های انتزاعی توصیف می‌کرد. از سوی دیگر، بارکلی و هیوم بر او تاختند و گفتند محتوای ایده‌ها از پیش تثبیت شده است و آن‌ها از امور جزئی اخذ می‌شوند. سپس نوبت به کانت می‌رسد. کانت با برجسته کردن نقش تجربه در تکوین معرفت، جان تازه‌ای به نام‌گرایی می‌بخشد. در دوران معاصر (سده بیستم)، به ویژه در فلسفه تحلیلی، بحث‌های وجودشناختی بر مسئله کلیات متمرکز شد. کسی مانند مور در مواجهه با منطق و تحلیل موضوع-محمولی گزاره‌ها، به دیدگاهی نام‌گرایانه روی می‌آورد و ارجاع به کلیات غیرزبانی را رد می‌کند. همچنین شایسته یادآوری است که تلاش‌های ویتگنشتاین متأخر در این زمینه قابل توجه است؛ او با ارائه مفهوم «بازی»، دیدگاه افلاطونی را به جدی‌ترین شکل به چالش می‌کشد. همچنین باید گفت در سال‌های اخیر در بحث فلسفه حساب، دیدگاه‌های افلاطون‌گرایان دوباره به صدر آمد و پاسخ‌هایی دریافت کرد. برای نمونه کواین که در آثارش ردپای کم‌رنگی از نام‌گرایی دیده می‌شود، در کتاب واژه و شیء (۱۹۶۰) می‌نویسد تنها یک نوع موجود انتزاعی وجود دارد که قابل تایید است و آن موجودات ریاضی هستند. مدافع دیگر افلاطون‌گرایی در فلسفه فیزیک جیمز بروان است؛ او در کتاب آزمایشگاه ذهن این ایده را به خوبی تبیین کرده است. ↩︎
برای نمونه، بارکلی برای تحکیم نفی ماهیت مادی، از نظریه نام‌گرایی بهره می‌جوید. ن.ک: Berkeley, G. (1710), A Treatise Concerning The Principles of Human Knowledge, in C. Turbayne (ed.), Principles, Dialogues, and Correspondence. ↩︎
Fogelin, R. (1996), “Wittgenstein’s Critique of Philosophy,” in Sluga, H. and Stern, D. (eds.), The Cambridge Companion to Wittgenstein, pp. 34-58; Luntley, M. (2003), Wittgenstein: Meaning and Judgment, Chapters 3, 4. ↩︎
می‌توان گفت نقد ذات‌گرایی توسط کسی مانند ویتگنشتاین در وهله اول و پیش از هر چیز متوجه ذات‌گرایی مفهومی است. در عین حال، پذیرش نام‌گرایی مفهومی به نقد ذات‌گرایی وجودشناختی خواهد انجامید. ↩︎
ن.ک: Ernest Cassirer, The Philosophy of the Enlightenment. همچنین ن.ک: John Dunn, The Enlightenment. ↩︎
فیلسوفان مسلمان، برای نمونه سهروردی و ملاصدرا که افلاطونی‌مسلک نیز بودند، به این نوع فلسفه ذات‌گرایانه-کلی‌گرایانه اعتقاد داشتند. ↩︎